Ο σύγχρονος τρόπος ζωής, η αξία που δίνουμε στα υλικά αγαθά και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας, απομάκρυναν τον άνθρωπο από το πνεύμα των Χριστουγέννων και τα έθιμα των εορτών. Στην Κύπρο όμως, επειδή είμαστε μια μικρή κοινωνία, ευτυχώς κρατούμε ακόμη την παράδοση αν και επηρεαστήκαμε πολύ από ξενόφερτα έθιμα.
Τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς στην Κύπρο είναι πολλά και μαγευτικά κυρίως για τα παιδιά και τα περιμένουν κάθε χρόνο με λαχτάρα. Είναι τυχαιρά τα παιδιά που ζουν στην ύπαιθρο όπου γονείς και παππούδες κρατούν τις παραδόσεις από γενιά σε γενιά.
Σε όλη την Κύπρο τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς είναι τα ίδια με μικρές διαφορές ανάλογα με την περιοχή. Μικροί και μεγάλοι, γίνονται ξανά παιδιά, αναβιώνουν έθιμα και παραδόσεις και διασκεδάζουν μετά από το σαρανταήμερο νηστείας των Χριστουγέννων.
Παραμονή Πρωτοχρονιάς
Παραμονή Πρωτοχρονιάς ονομάζουμε τη μέρα πριν την Πρωτοχρονιά. Παλαιότερα, τη μέρα αυτή οι νοικοκυρές συνήθιζαν να καθαρίζουν και να στολίζουν τα σπίτια τους. Τα παιδιά βοηθούσαν στις δουλειές του σπιτιού και περίμεναν με αγωνία τον Αϊ-Βασίλη. Αρκετά είναι τα έθιμα στην Κύπρο που σχετίζονται με αυτή τη μέρα και είναι καλό να τα θυμίζουμε στα παιδιά μας.
Το πρωί της παραμονής της Πρωτοχρονιάς έψηναν κόλλυβα, τα έβαζαν σε ένα πιάτο και πάνω τοποθετούσαν την βασιλόπιτα (παλαιότερα το έφτιαχναν σαν ψωμί με σουσάμι, σήμερα είναι σαν κέικ) και πάνω στο ψωμί/βασιλόπιτα έβαζαν ένα κερί.
Στην περιοχή Ριζοκαρπάσου, έφτιαχναν με ζυμάρι τα «Άη Βασιλούθκια» (ανθρωπόμορφα ψωμάκια), που έδιναν στα παιδιά την Πρωτοχρονιά για να φάνε.
Παράλληλα, έφτιαχναν τα «Βασιλούθκια», δηλαδή σ’ ένα δοχείο τοποθετούσαν σιτάρι με νερό για να βλαστήσει ο σπόρος. Εάν το σιτάρι βλαστούσε σε σαράντα μέρες, αυτό ήταν ένδειξη ότι θα είναι καλοχρονιά για τους γεωργούς και έτσι ο νοικοκύρης θα το φύτευε στα χωράφια του για να έχει καλή χρονιά.
Το απόγευμα της παραμονής της Πρωτοχρονιάς έκοβαν κλωνάρια ελιάς για να στολίσουν την εξώπορτα τους. Μερικά κλωνάρια ελιάς τα κρατούσαν για το βράδυ που θα μαζεύονταν γύρω από το τζάκι.
Το βράδυ της παραμονής της Πρωτοχρονιάς τοποθετούσαν πάνω στο τραπέζι το πιάτο με τα κόλλυβα, τη βασιλόπιτα και το αναμμένο κερί. Δίπλα έβαζαν ένα ποτήρι κρασί, μια κτένα (για να κτενίσει τα γένεια του ο Άη Βασίλης), ένα κλαδί ελιάς και το πουγγί (πορτοφόλι) του οικοδεσπότη. Πίστευαν ότι το βράδυ θα περνούσε ο Άγιος Βασίλης να πιει κρασί, να φάει κόλλυβα και να ευλογήσει το πορτοφόλι τους για να είναι πάντα γεμάτο λεφτά.
Μαζεύονταν γύρω από το τζάκι όλη η οικογένεια και οι νεαρές κοπέλες συνήθως έκοβαν δύο φυλλαράκια ελιάς σε σχήμα σταυρού και τα πέταγαν μέσα στη φωτιά λέγοντας:
«Αϊ Βασίλη βασιλιά δείξε και φανέρωσε αν μ’αγαπά ο καλός μου.»
Αν τα φυλλαράκια πετάγονταν πάνω στη φωτιά τότε σήμαινε ότι ο καλός τους, τους αγαπούσε. Αν τα φυλλαράκια έμεναν εκεί και καιγόταν τότε ο καλός τους δεν τους αγαπούσε.
Την παραμονή της πρωτοχρονιάς διασκέδαζαν επίσης λέγοντας διάφορα πρωτοχρονιάτικα τραγούδια. Ένα από τα πιο συνηθισμένα ήταν το πιο κάτω:
Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρεία
βαστά εικόνα και χαρτί, χαρτί και καλαμάρι.
Το καλαμάρι έγραφε και το χαρτί μιλούσε.
-Βασίλη πόθεν έρχεσαι και πόθε κατεβαίνεις;
-Από την μάνα μου έρχομαι και στο σχολείο πηγαίνω.
Κάτσε να φας, κάτσε να πιεις, κάτσε να τραγουδήσεις.
-Εγώ μαθαίνω γράμματα, τραγούδια δεν ξέρω.
Και σαν μαθαίνεις γράμματα πες μας την Αλφαβήτα.
Και το ραβδί του ακούμπησε να πει την Αλφαβήτα.
Στην αλλαγή του χρόνου μαζεύονταν (όλο το σόι) σ’ ένα σπίτι και εκεί έτρωγαν, έπιναν και τραγουδούσαν μέχρι που έμπαινε ο καινούριος χρόνος. Οι παππούδες και γιαγιάδες δίπλα στο τζάκι ζεσταίνονταν και έλεγαν ιστορίες στα παιδιά.
https://iriawrites.com/christougenniatikes-ekdilosis-ke-drastiriotites-gia-gonis-ke-pedia/
Μετά τα μεσάνυκτα τα παιδιά κουρασμένα, πήγαιναν για ύπνο με ενθουσιασμό γιατί ήξεραν ότι θα επισκεφτεί το σπίτι τους ο Άγιος Βασίλης και αν ήταν φρόνιμα όλο το χρόνο, θα τους έφερνε το δώρο που ζήτησαν. Τα μικρά παιδιά βέβαια, προσπαθούσαν να μην αποκοιμηθούν για να μπορέσουν να δουν τον Άγιο, αλλά τα ματάκια τους γρήγορα κουράζονταν και κοιμόντουσαν.
Πρωτοχρονιά
Η Πρωτοχρονιά είναι η πρώτη μέρα του νέου χρόνου. Κατά τη μέρα αυτή γιορτάζεται η μνήμη του Αγίου Βασιλείου.
Πρωί πρωί μικροί και μεγάλοι πήγαιναν στην εκκλησία για να παρακολουθήσουν τη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου.
Παλαιότερα, μόλις τελείωνε η Πρωτοχρονιάτικη Λειτουργία, επέστρεφαν στο σπίτι όπου έπρεπε να μπούν με το δεξί πόδι πρώτα, για να είναι όλη η χρονιά καλή. Αμέσως μετά, έκοβαν την πατροπαράδοτη βασιλόπιτα όπου είχε ένα νόμισμα που όποιος το έβρισκε, ήταν ο τυχερός της χρονιάς.
Το έθιμο της Βασιλόπιτας ξεκίνησε πολύ παλιά. Κατά την θρησκευτική λοιπόν παράδοση κάποτε στη Καισαρεία της Καππαδοκίας στη Μικρά Ασία που επίσκοπος ήταν ο Μέγας Βασίλειος ήλθε να τη καταλάβει ο Έπαρχος της Καππαδοκίας με πρόθεση να τη λεηλατήσει.
Τότε ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε από τους πλούσιους της πόλης του να μαζέψουν ότι χρυσαφικά μπορούσαν προκειμένου να τα παραδώσει ως “λύτρα” στον επερχόμενο κατακτητή. Πράγματι, συγκεντρώθηκαν πολλά τιμαλφή. Κατά την παράδοση όμως είτε επειδή μετάνιωσε ο έπαρχος, είτε (κατ΄ άλλους) εκ θαύματος ο Άγιος Μερκούριος με πλήθος Αγγέλων απομάκρυνε τον στρατό του, ο Έπαρχος απάλλαξε την πόλη από επικείμενη καταστροφή.
Προκειμένου όμως ο Μέγας Βασίλειος να επιστρέψει τα τιμαλφή στους δικαιούχους, μη γνωρίζοντας σε ποιόν ανήκει τι, έδωσε εντολή να παρασκευαστούν μικροί άρτοι εντός των οποίων τοποθέτησε ανά ένα των νομισμάτων ή τιμαλφών και τα διένειμε στους κατοίκους την επομένη του εκκλησιασμού. Το γεγονός αυτό απέληξε σε διπλή χαρά από της αποφυγής της καταστροφής της πόλης και συνεχίστηκε η παράδοση αυτή κατά τη μνήμη της ημέρας του θανάτου του (εορτή του Αγίου και Μεγάλου Βασιλείου).
Για το κόψιμο της Βασιλόπιτας, ο νοικοκύρης του σπιτιού αφού την σταύρωνε με ένα μαχαίρι, την έκοβε σε τριγωνικά κομμάτια. Το πρώτο κομμάτι το πρόσφεραν στο Χριστό, το δεύτερο στους φτωχούς ανθρώπους, το τρίτο στο νοικοκύρη και τα υπόλοιπα μοιράζονταν σε όλα τα μέλη της οικογένειας ξεκινώντας από τον πιο μικρό μέχρι τον πιο μεγάλο.
Σε κάποιες άλλες περιοχές τις Κύπρου την μοίραζαν ως εξής:
Το πρώτο κομμάτι ήταν για τον Χριστό, το δεύτερο για την Παναγία, το τρίτο τον Άγιο Βασίλειο, το τέταρτο για το σπίτι και πέμπτο για τους ξενητεμένους της οικογένειας. Ακολουθούσε το μοίρασμα στα μέλη της οικογένειας με σειρά από τον μικρότερο στον μεγαλύτερο.
Τα παιδιά είχαν μεγάλη αγωνία για το ποιος θα βρει το κρυμμένο νόμισμα, γιατί όποιος το έβρισκε θα ήταν τυχερός όλη τη χρονιά. Μετά την βασιλόπιτα, σειρά είχε το άνοιγμα των δώρων που είχε φέρει ο Άγιος Βασίλης το προηγούμενο βράδυ.
Το Χρισουγεννιάτικο Δέντρο
Τα δώρα που έφερνε ο Άγιος Βασίλης, τα τοποθετούσε κάτω από το δέντρο το οποίο δεν είχε την υπέρλαμπρη μορφή που έχει σήμερα. Ήταν φυσικό πεύκο συνήθως, που έκοβαν οι ίδιοι οι νοικοκύριδες του κάθε σπιτιού. Το έφερναν σπίτι, το τοποθετούσαν σε ένα κουβά με άμμο για να στέκεται καλά και περιτύλιγαν τον κουβά με βαμβάκι για να μοιάζει με χιόνι. Βαμβάκι έβαζαν και στο πεύκο σκορπιστά πάνω στις βελόνες του. Αντί για μπάλες, έβαζαν μπαλόνια και κουκουνάρια. Αργότερα, μαζί με τα μπαλόνια, κουκουνάρια και βαμβάκι, έβαζαν και πολύχρωμα λαμπάκια, όπως αυτά που ξέρουμε σήμερα.
Πολύ παλαιότερα, την ημέρα της πρωτοχρονιάς έπαιρναν τα κόλλυβα που ευλόγησε το βράδυ της παραμονής ο Άγιος Βασίλης και τα σκορπούσαν στα χωράφια για είναι ευλογημένα και να έχουν μεγάλη σοδειά. Τα υπόλοιπα τα έπαιρναν οι νέες κοπέλες του σπιτιού μαζί τους στην βρύση του χωριού πολύ νωρίς το πρωί όταν πήγαιναν να γεμίσουν τις στάμνες τους, γιατί εκείνη την εποχή δεν είχε νερό στα σπίτια όπως σήμερα. Τα έριχναν στη βρύση , έπλεναν το πρόσωπο τους με το καθαρό νερό της βρύσης και έλεγαν:
«βρύση μου να τα κάλλη μου και δωσ’μου τα δικά σου»
και πίστευαν ότι μ’αυτό το έθιμο θα γινόντουσαν πιο όμορφες.
Κατά το μεσημέρι μαζευόταν όλη η οικογένεια με συγγενείς και φίλους για το πρωτοχρονιάτικο γλέντι που κρατούσε μέχρι το βράδυ. Αντάλλαζαν δώρα, έδιναν «πουλουστρίνα» (ένα μικρό χρηματικό ποσό), την οποία ζητούσαν τα παιδιά από τους δικούς τους όταν πήγαιναν να τους ευχηθούν. Οι συγγενείς πάντα με κέφι και εορταστική διάθεση τους έδιναν χρήματα ή εδέσματα.
Από τη συγγραφέα: Ύρια Σωτηροπούλου
https://iriawrites.com/product/o-christos-ke-ta-christougenna/