Με την ανάπτυξη της προσωπικότητας ασχολήθηκε πολύ ο ψυχολόγος και ψυχαναλυτής Erik Erikson (1902-1994). Ανέπτυξε την θεωρία της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης. Σύμφωνα με αυτή, η προσωπικότητα ενός ατόμου διαφοροποιείται και εξελίσσεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Χωρίζει σε οκτώ στάδια την ανάπτυξη της προσωπικότητας όπου σε κάθε ένα από αυτά, ο άνθρωπος δουλεύει με νέα δεδομένα ικανοποιώντας και να πετυχαίνοντας νέους στόχους.
Τα στάδια είναι διαδοχικά και σε κάθε στάδιο υπάρχουν δύο πόλοι: το θετικό και το αρνητικό όπου το άτομο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια ψυχοκοινωνική σύγκρουση. Αν η κάθε σύγκρουση επιλυθεί με επιτυχία, τότε υπερισχύει το θετικό στοιχείο. Εάν όχι, τότε κυριαρχεί το αρνητικό στοιχείο. Για τον Erikson, αυτές οι κρίσεις είναι ψυχοκοινωνικής φύσεως, επειδή εμπλέκουν τις ψυχολογικές ανάγκες του ατόμου, οι οποίες έρχονται σε σύγκρουση με τις ανάγκες της κοινωνίας.
Αντιμετωπίζοντας και εσωτερικεύοντας την κάθε σύγκρουση/κρίση το άτομο προετοιμάζεται για το επόμενο στάδιο έτσι ώστε να επέρχεται η ανάπτυξη μιας υγιούς προσωπικότητας και η απόκτηση βασικών αρετών. Οι αρετές αποτελούν χαρακτηριστικές δυνάμεις, τις οποίες χρειάζεται το “εγώ” ώστε να έχει την ανθεκτικότητα να επιλύσει μελλοντικές κρίσεις.
Οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν προκλήσεις καθ΄ όλη τη διάρκεια της ζωής τους και ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούν σε αυτές καθορίζει αν θα εξελιχθούν περαιτέρω ή αν θα καθηλωθούν σε ένα συγκεκριμένο αναπτυξιακό στάδιο. Ωστόσο, αυτά τα στάδια μπορούν να επιλυθούν επιτυχώς σε μελλοντικό χρόνο.
Τα οκτώ στάδια
Εμπιστοσύνη VS Δυσπιστία (γέννηση μέχρι 1ο έτος)
Το βρέφος εξαρτάται πλήρως από τα πρόσωπα που το φροντίζουν όπου συνήθως είναι η μητέρα.
- Αν το βρέφος αισθανθεί ότι οι ανάγκες του ικανοποιούνται άμεσα και ότι περιβάλλεται από αγάπη και στοργή, τότε αναπτύσσει το αίσθημα της εμπιστοσύνης.
- Αν αισθανθεί παραμελημένο, τότε αναπτύσσει το αίσθημα της δυσπιστίας και το φόβο της εγκατάλειψης, κάτι που θα το συνοδεύει παντοτινά.
Αυτονομία VS Αμφισβήτηση (2ο και 3ο έτος)
Έντονη ανάγκη του νηπίου για εξερεύνηση του περιβάλλοντος του. Εξερευνώντας πειραματίζεται και δοκιμάζει τις δυνάμεις του πάνω σε πράγματα και ανθρώπους.
- Αν το νήπιο νιώσει ότι τα άτομα που το περιβάλλουν αναγνωρίζουν την ανάγκη, αλλά και την ικανότητα να ενεργεί με τη δική του θέληση και δύναμη, τότε αποκτά το αίσθημα της αυτονομίας.
- Αν οι γονείς είναι υπερπροστατευτικοί (ή κοροϊδεύουν το παιδί για τις αποτυχίες του), τότε θα αναπτύξει αισθήματα ντροπής και αμφιβολίας για τον εαυτό του.
Πρωτοβουλία VS Ενοχή (3ο – 6ο έτος)
Το παιδί αναπτύσσει τις κινητικές, διανοητικές και τις γλωσσικές ικανότητες. Αν έχει αναπτύξει αυτονομία στο προηγούμενο στάδιο, τότε το παιδί προσπαθεί να διευρύνει τις εξερευνητικές του δραστηριότητες.
- Αν νιώθει ότι οι γονείς του το στηρίζουν και το ενθαρρύνουν στις προσπάθειες του, τότε αποκτά το αίσθημα της πρωτοβουλίας.
- Αν νιώθει ότι το αγνοούν ή το κοροϊδεύουν, τότε νιώθει ενοχή για τις πράξεις του αλλά και για το ότι δεν εκπλήρωσε τις προσδοκίες των γονιών του.
Επιδεξιότητα VS Συναισθήματα κατωτερότητας (6ο – 12ο έτος)
Το παιδί αρχίζει να φοιτά στο Δημοτικό Σχολείο όπου έρχεται αντιμέτωπο με καινούριες προκλήσεις (σχολικές γνώσεις, κοινωνικές δεξιότητες).
- Αν οι προσπάθειες του ενθαρρύνονται, τότε το παιδί θα αποκτήσει το συναίσθημα της επιμέλειας και εργατικότητας.
- Αν όμως έχει αρκετές εμπειρίες αποτυχίας, θα αναπτύξει το συναίσθημα κατωτερότητας.
Ταυτότητα VS Σύγχυση Ρόλων (12ο – 19ο έτος)
Είναι το διάστημα όπου έχουμε τις σωματικες αλλαγές και τις αλλαγές στην συμπεριφορά. Ο έφηβος προσπαθεί να ανακαλύψει τον εαυτό του, τη θέση του στο κοινωνικό σύνολο, ποιος είναι, που οδεύει, θέλωντας να φτιάξει μια δική του ταυτότητα. Εάν υπήρχαν συγκρούσεις από προηγούμενα στάδια, τώρα έρχονται στην επιφάνεια. Γίνεται μια συνεχής προσπάθεια για συνένωση μεταξύ προσωπικών αναγκών για ανεξαρτησία και ατομικότητα με απαιτήσεις της κοινωνίας για συμβιβασμό και αλληλεξάρτηση.
- Αν ο έφηβος ζει σε ένα υποστηρικτικό περιβάλλον όπου επικρατεί ο σεβασμός και η ενθάρρυνση, τότε θα έχει ξεκάθαρη εικόνα για το ποιος είναι (ταυτότητα).
- Αν νιώθει αβέβαιος για τις πεποιθήσεις και τις επιθυμίες του λόγω εξωτερικών και κοινωνικών πιέσεων, τότε θα επικρατεί στον έφηβο η σύγχυση ρόλων και η κρίση ταυτότητας.
Οικειότητα VS Απομόνωση (19ο – 35ο έτος)
Είναι το διάστημα όπου ο νέος κάνει τις επαγγελματικές του επιλογές, σπουδάζει και επιδίδεται σε παραγωγική εργασία. Επίσης, καλείται να δημιουργήσει στενές σχέσεις με άλλους ανθρώπους (ειδικότερα με το αντίθετο φύλο). Είναι το διάστημα που μαθαίνει ο άνθρωπος να δίνει αγάπη και στοργή και να μην φοβάται τους συναισθηματικούς δεσμούς και τις έντονες σχέσεις.
- Αν ο νέος άνθρωπος δημιουργήσει ερωτικές σχέσεις με το αντίθετο φύλο δίνοντας άφοβα στοργή και αγάπη, τότε θα νιώθει συναισθήματα οικειότητας.
- Αν φοβάται να δημιουργήσει συναισθηματικούς δεσμούς, τότε θα νιώθει μοναξιά και απομόνωση.
Παραγωγικότητα VS Στασιμότητα (35ο – 55ο έτος)
Σε αυτό το χρονικό διάστημα ο άνθρωπος έχει πλέον επαγγελματική και κοινωνική αποκατάσταση. Εστιάζει στο κοινωνικό καλό και στον συνάνθρωπό του.
- Αν νιώθει μέλος της κοινότητας που προσφέρει κοινωνικά, τότε το άτομο νιώθει παραγωγικό και ικανοποιημένο.
- Αν νιώθει ότι οι προσπάθειες του ήταν άκαρπες, τότε το άτομο διακατέχεται από το συναίσθημα της στασιμότητας.
Καταξίωση VS Απόγνωση (55+)
Το άτομο κάνει απολογισμό και ανασκόπηση της ζωής και της πορείας της ζωής του.
- Αν νιώθει ικανοποιημένος και περήφανος ότι έχει κάνει σωστές επιλογές στη ζωή του, τότε διακατέχεται από το συναίσθημα της καταξίωσης.
- Αν νιώθει ότι έχει κάνει λανθασμένες επιλογές και ότι είχε μια αποτυχημένη πορεία, τότε θα τον κατακλύζουν συναισθήματα πικρίας και απογοήτευσης. Θα νιώθει απόγνωση εφόσον είναι πλέον αργά για να αρχίσει από την αρχή.